Ga naar de inhoud
Stel je voor: je rijdt in de auto en plotseling stuurt een vrachtwagen jouw kant op. Nog voordat je bewust kunt nadenken, trap je op de rem, grijp je het stuur stevig vast en voel je je hart bonzen in je borstkas.
Je lichaam reageert onmiddellijk. Automatisch. Razendsnel.
Je ogen sperren zich open, je ademhaling versnelt en je spieren spannen zich aan. Binnen een fractie van een seconde staat je hele systeem in het teken van één doel: overleven.
Dit is het werk van je zenuwstelsel.
Het ingebouwde alarmsysteem van het lichaam
Ons lichaam beschikt over een indrukwekkend beschermingssysteem. Zodra het gevaar signaleert, activeert het lichaam het sympathische zenuwstelsel ofwel de sympathicus, ook wel bekend als de ‘vecht-of-vlucht’-respons.
Dit systeem functioneert als het gaspedaal van het lichaam. Het zorgt ervoor dat je alert wordt, sneller kunt reageren en voldoende energie beschikbaar hebt om in actie te komen.
In een acute situatie is dat levensreddend.
Je hartslag stijgt zodat er meer bloed naar je spieren gaat.
Je ademhaling versnelt om extra zuurstof aan te voeren.
Je spieren spannen zich aan zodat je direct kunt bewegen.
Tegelijkertijd worden minder vitale processen zoals de spijsvertering tijdelijk op een lager pitje gezet.
Het lichaam kiest prioriteit: eerst veiligheid, daarna herstel.
Wanneer het gevaar niet meer tijdelijk is
Het zenuwstelsel reageert echter niet alleen op direct levensgevaar. Ook langdurige pijn, chronische stress, overbelasting, vermoeidheid of emotionele spanning, traumatische ervaringen, onveilige relaties en geldzorgen kunnen door het lichaam als bedreigend worden ervaren.
Voor het zenuwstelsel maakt het geen verschil of er nu een vrachtwagen op je afrijdt, of je lichaam al maanden of jaren uitgeput is en voortdurend signalen van pijn of stress afgeeft: het zenuwstelsel probeert je te beschermen. En dus blijft het gaspedaal ingedrukt.
Veel mensen met langdurige lichamelijke klachten herkennen dit zonder dat ze zich er bewust van zijn of het kunnen benoemen. Ze voelen zich voortdurend alert, gespannen of ‘aan’ staan. Ontspannen lukt nauwelijks meer. Het lichaam lijkt niet meer echt tot rust te komen.
Dat kan zich uiten in:
vermoeidheid,
gespannen spieren,
onrust,
slecht slapen,
hartkloppingen,
overprikkeling,
concentratieproblemen,
of een gevoel van voortdurende waakzaamheid.
Het lichaam verkeert als het ware in een langdurige staat van paraatheid, het staat in de overleefstand.
Het rempedaal van het lichaam
Gelukkig beschikt ons zenuwstelsel niet alleen over een gaspedaal, maar ook over een rempedaal: het parasympathische zenuwstelsel ofwel de parasympathicus.
Dit deel van het zenuwstelsel ondersteunt rust, vertering en herstel (van energie). Wanneer dit systeem actief is vertraagt de hartslag, verdiept de ademhaling zich en krijgt het lichaam ruimte om te herstellen. De herstelmodus van het lichaam wordt actief.
Een belangrijke rol hierin speelt de nervus vagus, een lange hersenzenuw die betrokken is bij ontspanning, veiligheid en herstel.
Het lichaam reageert voortdurend op signalen van veiligheid én onveiligheid. En het gaat erom dat er sprake is van balans: dat zowel de sympathicus als de parasympathicus regelmatig actief is.
Waarom bewustwording zo belangrijk is
Veel mensen merken pas hoe gespannen hun lichaam is wanneer ze bewust stil gaan staan bij hun lichaam. Pas dan wordt zichtbaar hoe vaak ze ‘aan’ staan.
Misschien herken je het:
altijd alert zijn,
moeilijk kunnen ontspannen,
snel schrikken,
voortdurend doorgaan,
moeite hebben met rust nemen,
gespannen benen, kaken, nek en/of schouders,
of spanning voelen zonder duidelijke aanleiding.
Je klachten zitten niet ‘tussen je oren’ en het zijn geen tekenen van zwakte, maar signalen van een langdurig overbelast zenuwstelsel dat je probeert te beschermen.
Dit verklaart ook waarom “meer rust nemen” niet de oplossing is voor herstel als je zenuwstelsel ondertussen continu actief blijft. Gelukkig is deze overleefstand van je zenuwstelsel omkeerbaar; door het creëren van veiligheid en het leren herkennen van lichaamssignalen kan je écht gaan werken aan je herstel.
Herstel begint bij veiligheid
Een gezond zenuwstelsel schakelt voortdurend heen en weer tussen activiteit en herstel. We hebben beide systemen even hard nodig: sympathicus én parasympathicus.
Problemen ontstaan wanneer het lichaam te lang in één stand blijft staan. Meestal is er in geval van een disbalans sprake van een overactieve sympathicus.
Daarom is herstel niet hetzelfde als simpelweg “ontspannen”. Het gaat erom dat het zenuwstelsel opnieuw leert dat het veilig genoeg is om het gaspedaal los te laten.
Dat proces vraagt tijd, mildheid en bewustwording. Maar het mooie is: het zenuwstelsel bezit een groot aanpassingsvermogen. De hersenen en zenuwen kunnen nieuwe patronen ontwikkelen. Dat noemen we neuroplasticiteit.
En juist daarin ligt hoop, omdat je je lichaam kunt helpen zich aan te passen, de parasympathicus te activeren en uiteindelijk te herstellen.
Gerelateerd aan artikel: Herstel van een overbelast zenuwstelsel.
Zet jouw eerste stap
En weet je, misschien voel je dat het voor jou tijd is.
Tijd voor een stap van overleven naar een verbonden leven, ondanks chronische klachten.
